Tanzimat Dönemi Edebiyatının Oluşumu (1860-1896)

Tanzimat Dönemi Edebiyatının Oluşumu (1860-1896)

Tanzimat Dönemi Türk Edebiyatı

Tanzimat Döneminin Genel Özellikleri

Batı etkisinde Türk Edebiyatının bir akım olarak ortaya çıkması 19. Asrın, aynı zamanda devlet adamı olan, şair ve yazarları Şinasi, Ziya Paşa ve Namık Kemal’in edebi çalışmaları ile başlar. Bu ilk dönem şair ve yazarlarının halkı aydınlatmak; hak, eşitlik, hürriyet gibi kavramları halka benimsetmek ve toplumu cehaletten kurtarmak gibi maksatlarla yürüttükleri siyasi, kültürel ve edebi faaliyetler kısa zamanda Tanzimat Döneminin bir gelenek olarak ortaya çıkmasını sağlamıştır.

Tanzimat geleneği, Eski Türk Şiirinin (Divan Şiiri) klasik kurallarını yıkarak kendisine Batı edebiyatlarını, özellikle ilk dönemde Fransız edebiyatını, temel almıştır. Tanzimat yazar ve şairleri Avrupa’yı görmüş ve Batı edebiyatını yakından tanımıştır. Bu tanışıklık zaman içinde edebiyatımızın Batı tesiri altına girmesine vesile olmuştur.

Tanzimat Döneminde Türk edebiyatının yenileşmesi amacı ile ilk hareketi başlatan Şinasi olmuştur. Şinasi Efendi bu amaçla gazete çıkarmış, ilk defa makale kaleme almış; ilk defa sade bir dille halka hitap etmeyi denemiş, ilk tiyatro oyununu yazmış ve noktalama işaretlerini ilk defa kullanmıştır. Onun  bu çalışmalarını Ziya Paşa ve Namık Kemal’in edebi alandaki çalışmaları takip etmiştir.

Bu dönemin önemli bir uğraşı da yabancı eserlerin Türkçeye çevirisini yapmaktır. Edebiyatımızda ilk çeviriler de yine Şinasi Efendi tarafından yapılmıştır.

Not: Bu dönemde yabancı eserlere karşı halkın tepki göstermesi ihtimali düşünülerek eserler dönemin kültür ve anlayışına göre çeviri yerine uyarlanmıştır.

Tanzimat Edebiyatının Oluşumunda Etkili Olan Olaylar:

tanzimat fermani1-        Tanzimat Fermanı (Gülhane Hatt-ı Hümayunu)

Tanzimat Fermanı, dönemin padişahı Abdülmecit’in emri ile Mustafa Reşit Paşa tarafından 3 Kasım 1539’da Gülhane parkında halka ilan edilmiştir.

Tanzimat Fermanının Özellikleri:

-         Ferman ile tarihte bir ilk olarak padişah kendi isteği ile yine kendi yetkilerini kısıtlamıştır.

-         Fermanın ilanında devletteki kötü gidişatın, Batılı ülkelerin baskısının ve iç taleplerin etkisi olmuştur.

-         Tanzimat Fermanını getirdiği yenilikler halkın bir talebi olmayıp daha çok yönetim kademesinin bir talebi olarak getirilmiştir(Hatta halk ilk zaman Tanzimat’ın getirdiği yeniliklere tepki göstermiştir.).

-         Tanzimat Fermanının önemi Osmanlıda tüm etnik unsurların eşit sayılışı, insan hak ve hürriyetlerine değer veren maddelerinden ileri gelmektedir.

Not: Tanzimat Fermanı 1839’da ilan edilmesine rağmen Tanzimat Dönemi Edebiyatının başlangıcının 1860 yılı olarak kabul edilmesinin sebebi; Tanzimat’ın getirdiği yenilikleri aydın zümre ve halk kesimi tarafından ancak belli bir zaman içinde benimsenmiş olmasıdır.

Tanzimat Fermanının Maddeleri Nelerdir?

Örnek:

-         Kanun önünde Müslüman olsun, olmasın, bütün halk, eşit olacak;

-         Müslüman olsun, olmasın, her ferd, canından, malından, ırzından ve namusundan emin olacak;

-         Vergiler düzenli bir şekilde ve yükümlülerin gelir düzeyine göre alınacak.

-         Rüşvet alınmayacak ve bütün memuriyetler maaşlı olacak.

-         Mahkeme kararı olmaksızın hiç kimse ceza görmeyecek; yargılanmadan hiç kimse idam edilmeyecek, mallarına el konulmayacak.

-         Askerlik görevi belli bir sürede yapılacak.

-         Yeni hükümlerin uygulanması adına, gerek padişah, gerek vükela ve vezirler tarafından yemin edilecek.

encumen i danis2-        Encümen-i Daniş

Osmanlıda yenileşme hareketleri Tanzimat’tan çok daha öncelere dayanmaktadır; ama top yekun ve sistemli bir yenileşme hareketi ancak Tanzimat ile olmuştur. Milli Eğitim Bakanlığının kurulması, Darülmuallimin adın altında Orta Öğretmen Okulunun açılması, Darülfünun okulunun açılması(Üniversite), hep Tanzimat ile getirilen yeniliklerdir.

18 Temmuz 1851’de ise Darülfünun’da okutalacak kitapların hazırlanması için Encümen-i Daniş kurulu oluşturuldu.

Encümen-i Daniş, yenileşme hareketinde önemli bir yere sahiptir. Kurulda dönemin ünlü şair, yazar ve devlet adamları yer almıştır. Kurul bu dönem ve sonrasında ilim, fen alanında yaptığı çalışmalar ile hem aydın zümreye hem de halka yön vermiştir.

Encümen-i Daniş Üyeleri:

Kuruldaki en mühim isem  Ahmed Cevdet Paşa’dır. Kurulda 40 asil üye bulunmaktadır. Kurul üyelerinin bazıları şunlardır: Ahmet Vefik  Paşa, Şeyhülislam Arif Hikmet Bey, Suphi Paşa, Sami Paşa, İzzet Efendi, Hoca İshak Efendi …

Bunların yanı sıra Batı’dan İngilizce-Türkçe, tanınmış sözlüklerin sahibi J. W. Redhouse, Avusturyalı Tarihçi Hammer,  ile bir dil bilimci olan Bianchi gibi mühim isimler vardır.

3-        Tanzimat Dönemi Gazetecilik

19. asırda Osmanlıda ilk gazete Takvim-i Vakaayi adı altında devlet eliyle çıkarılmış bir resmi gazetedir. Bunu sonraları ilk yarı resmi gazete olan William Churchill (Çör- çil) isimli bir İngiliz’in çıkardığı Ceride-i Havadis takip etmiştir. İlk özel gazete ise Agah Efendi ile Şinasi’nin birlikte çıkardıkları Tercüman-ı Ahval’dir.

-         Takvim-i Vakayi

-         Ceride-i Havadis

-         Tercüman-ı Ahval

Not: Bu gazetelerin dışında Şinasi’nin tek başına çıkardığı Tasvir-i Efkar (Sonradan yönetimini Namık Kemal’e devretmiştir.), Namık Kemal’in İbret ve Avrupa’da çıkardığı Hürriyet (Yönetimini Ziya Paşa’ya devretmiştir.), Ahmet Mithat’ın çıkardığı Tercüman-ı Hakikat gazeteleri de Tanzimat’ta önemli bir yere sahiptir.

ceride i havadis

Tanzimat Döneminde Gazetenin İşlevi

-         Tanzimat Döneminde gazete halkı aydınlatmak için bir araç olarak görülmüştür.

-         Gazeteler haber ve bilgi verme işlevi dışında edebi eserlerin yayınlandığı bir çeşit edebi dergi işlevi görmüştür.

-         Dönemin aydınları siyasi görüşlerini, sanat anlayışlarını ve getirmek istedikleri yenilikleri gazete aracılığı ile halka duyurmuştur.

-         Gazete sanat camiası arasında iletişimi sağlamıştır.

-         Gazete ile halka okuma zevki aşılanmak istenmiştir.

Gazete ile Edebiyata Getirilen Yeni Türler

Gazetelerin okunup yaygınlaşması ile edebiyatımızda makale, deneme, röportaj, mülakat, fıkra türleri ilk defa denenmiştir.

4-        Tanzimat Dönemi Çeviri Eserler

Tanzimat Dönemi edebiyatının oluşumunda etkili olan olaylardan biri de yabancı eserlerin çeviri ve uyarlanmasıdır. Batı edebiyatının tesiri yabancı eserlerin tercümesi ile hız kazanır. Bu çeviriler sadece edebi alanda olmamış siyasi, ekonomik, kültürel alanlarda da birçok eser çevrilmiştir. İlk çevrilen eser Yusuf Kamil Paşa tarafından Fenelon isimli yazarın Telemak isimli eseri olmuştur(Bu eser siyasi içeriklidir.). Şinasi’nin fabl çevirileri ile Ahmet Vefik Paşa’nın Moliere‘den tiyatro çevirileri Tanzimat geleneğinin oluşumunda etkili olmuştur.

Tanzimat Dönemi Türk Edebiyatı Genel Özellikleri

Tanzimat Dönemi Türk Edebiyatı Genel Özellikleri

Tanzimat Edebiyatının Genel Özellikleri

-         Tanzimat dönemi 1860 yılında ilk özel gazetenin çıkması(Tercümanı Ahval) ile başlar; 1896 yılında Serveti Fünün isimli yeni bir geleneğin ortaya çıkması ile son bulur.

Not:Edebiyatımızda “Yenileşme” hareketi ilk olarak askeri alanda başlamıştır. 1839’da Tanzimat fermanının, 1856’da Islahat fermanının ilan edilmesine rağmen Tanzimat döneminin 1860’da başlamasının sebebi bu fermanlar ile öngörülen değişikliklerin sosyal-kültürel hayata ancak yıllar sonra yansımasıdır.

-         Tanzimat dönemi 1. ve 2. dönem olarak ayrılmıştır. 1. dönem yazarları: Şinasi, Ziya Paşa, Şemsettin Sami, Ahmet Mithat, Ahmet Vefik ve Namık Kemal ki bunlar aynı zamanda Tanzimat döneminin ilk yazarlarıdır; 2. Dönem yazarları ise Abdülhak Hamit Tarhan, Recaizade Mahmut Ekrem, Samipaşazade Sezai, Muallim Naci ve Nabizade Nazım’dır.

-         Tanzimat’ın birinci döneminde klasisizm - realizmin; ikinci döneminde ise romantizm – natüralizmin etkisi görülür.

Not:Batı kaynaklı edebi akımlar tarihsel olarak romantizm – realizm şeklinde ortaya çıkmasına rağmen Tanzimat döneminde batıda realizm akımı hakim olduğu için Tanzimat yazarları önce realizm akımından sonra ise romantizm akımından etkilenmiştir.

-         Tanzimat Dönemi Türk Edebiyatında gazetenin önemli bir yeri vardır. Bu dönemde halka ulaşmanın tek yolu gazetedir. Bu nedenle Tanzimat sanatçıları edebi fikirlerini yaymak, halkı aydınlatmak, onları Batıdaki gelişmelerden haberdar etmek için gazeteyi bir araç olarak kullanmışlardır. Ayrıca ilk edebi eserler gazetelerde tefrika(bölüm bölüm) halinde yayınlanmıştır.

Jean Brindesi DetayTanzimat’ın Birinci ve İkinci Döneminin Karşılaştırması

-         Tanzimat’ın birinci dönem yazarları “Sanat toplum içindir.” Anlayışını savunmuşlar ve edebi eserlerinde toplumsal faydayı ön plana çıkarmışlardır. İkinci dönem yazarları ise “ Sanat sanat içindir.” anlayışını savunmuş  ve edebi eserlerde estetiğe, söyleyiş güzelliğine önem vermişlerdir.

-         Birinci dönem sanatçıları hem siyaset hem de edebiyatla ilgilenmiştir. İkinci dönem yazarları ise daha çok edebiyat ile ilgilenmişlerdir.

-         Birinci dönem yazarları klasisizm, realizmden; ikinci dönem yazarları ise realizm ve romantizm akımlarından etkilenmişlerdir.

-         Birinci dönem sanatçıları hak, adalet, eşitlik, özgürlük, vatan sevgisi gibi sosyal-toplumsal temaları edebi eserlerde işlemiş; ikinci dönem yazarları ise daha çok bireysel konulara yönelmiştir.

-         Birinci dönem yazarları divan şiirinin sanat anlayışına karşı olmalarına rağmen bu gelenek ile yetiştikleri için edebi eserlerde biçim yönüyle de olsa divan şiirinin etkisinde kalmışlardır. İkinci dönem sanatçıları ise Batı edebi geleneğini daha çok özümsemiştir.

-         İkinci dönem yazarları üzerlerindeki siyasi baskının artması ve tiyatro kültürünün henüz tam anlamıyla yerleşmemesi  nedeni ile tiyatro oyunlarını okunmak için yazmışlardır.

-         İkinci dönemde dil biraz daha ağırlaşmıştır. İkinci dönem sanatçılarından Recaizade Mahmut Ekrem’in edebi fikirlerini benimseyen yeni kuşak sanatçılar daha sonra Servet-i Fünun Edebi geleneğini başlatmıştır.

Jean Honere FragonardTanzimat dönemi yazarları;

-         Klasik edebiyata (divan edebiyatı) son vererek günlük hayat ile daha içli dışlı yeni ve toplumsal faydanın gözetildiği bir edebiyat anlayışı geliştirmek,

-         Edebi eserleri her kesimden insanın anlayacağı ölçüde sade bir dille yazmak,

-         Hak, eşitlik, hürriyet, vatan sevgisi gibi kavramları halka tanıtıp halkı aydınlatmak vb. gibi amaçlarla hareket etmişlerdir.

-         Tanzimat döneminde gazete yukarıda belirtilen amaçları gerçekleştirmek için bir araç olarak kullanılmıştır. Edebi eserler gazetelerde bölüm bölüm yayınlanmıştır.

-         Tanzimat döneminde öğretici metinlerde en çok batılılaşma, eski – yeni, dilde sadeleşme konuları işlenmiştir.

-         Tanzimat döneminde yeni ile birlikte eski geleneğe ait unsurlar birlikte var olmuştur.

-         Tanzimat döneminde dilde sadeleşme hedeflenmiş; fakat bu gerçekleştirilememiştir. Düz yazı eserlerin dili şiirlere göre daha sadedir.

-         Tanzimat döneminde Eski Türk Edebiyatının (divan edebiyatı) nazım biçimleri, klasik şekliyle olmasa da,  kullanılmaya devam edilmiştir. (kaside, gazel, mesnevi…)

-         Klasik bir ölçü olan aruz da kullanılmaya devam edilmiştir.

-         Sanatçılar arasında Tanzimat’ın birinci döneminde sanat toplum içindirikinci döneminde sanat sanat içindir anlayışı hakim olmuştur.

-         Topluma faydalı ve güzel olan her şey şiire konu edilebilir anlayışı ile, vatan sevgisi, ölüm, aşk, ayrılık, varoluş gibi konular şiirlerde işlenmeye başlanmıştır.

-         Modern anlamda bir tiyatro geleneğinin olmaması sebebi ile Tanzimat dönemi tiyatroları oynanmak için değil okunmak için yazılmıştır. (oynanan ilk tiyatro eseri “Vatan yahut Silistre”dir.)

-         Batıdaki Aydınlanma Çağı Rönesans ve Reform hareketleri ile Tanzimat dönemi yenileşme anlayışı, aklın ön plana çıkarılması,(Namık Kemal)  yönünden benzerlik göstermektedir.

-         Tanzimat döneminde hakim olan fikir akımları: Osmanlıcılık (İttihad-ı Anasır), İslamcılık, Türkçülük, Batıcılık

Tanzimat döneminde gazete – gazetecilik için bakınız…

Tanzimat dönemi ilkler için bakınız…

Tanzimat Dönemi Sanatçıları

Tanzimat Dönemi Sanatçıları

Tanzimat Dönemi Yazar ve Şairler

1-        Ahmet Cevdet Paşa

Ahmet Cevdet Paşa Encümen-i Daniş’in önemli bir üyesidir. 1822-1895 yılları arasında yaşamıştır. Tanzimat’ın diğer sanatçıları gibi Koca Mustafa Reşit Paşa tarafından destek görmüştür. Cevdet Paşa tanınmış bir aileden gelmektedir. Dedesi Pulatkıran Ahmet Ağa 1711 Prut savaşına katılmış bir askerdir. Cevdet Paşa küçüklükten iyi bir medrese eğitimi almış zeki, çalışkan, azimli bir insandır. Osmanlıda çeşitli devlet kademelerinde görev almıştır. Cevdet ismi ona devrin tanınmış sanatçılarından şair Fehim tarafından verilmiştir. Devrin diğer sanatçıları gibi Avrupa’ya hayran ve  Batılılaşma yanlısıdır.

Cevdet Paşa tarih, dilbilimi, mantık, felsefe, hukuk gibi birçok bilim dalında eser vermiş, çalışkan bir insandır. Eserlerini devrin ihtiyaçlarını da gözeterek görev icabı yazmıştır.

Eserleri:

ahmet cevdetTarih-i Cevdet: 1774’ten 1826 yılına kadar geçen süreyi kapmayan bir tarih kitabıdır. Hammer tarihini tamamlamak üzere devlet tarafından özellikle görevlendirilmiştir. Eser 30 yıllık bir çalışma ile oluşturulmuştur.

Tezakir-i Cevdet ve Maruzat: Özellikle Tanzimat döneminin siyasi, sosyal, kültürel … olayların anlatması yönü ile önemli bir anı kitabıdır.

Kısas-ı Embiya: Peygamberler tarihi  

Mecelle: Medeni hukuk kitabı

Belagat- ı Osmaniye: Edebi bilgiler kitabı

Kavaid-i Osmaniye: Dil bilgisi kitabı 

Yukarı
Ramazan İlbay tarafından tasarlandı Milliedebiyat.com | Destek Ramazan İlbay