tema

  • Anlatımda Tema ve Konu

    KONU:

    Yaşantımız süresince ya bir şeyler okur, bir şeyler yazarız; ya da bir şeyler dinler, bir şeyler konuşuruz. Bütün bunların ele aldıkları, işledikleri birer konulan vardır.

    Üzerine söz söylenen, yazı yazılan her şey konudur. Konular maddesel olduğu gibi, ruhsal da olabilirler. Uzayda yer tutan tüm cisimler, duygu organlarımız üzerinde etkileri olan etmenler, var olduklarını aklımızla kavradığımız görünmez varlıklar hep birer konudur.

    Konuyu, geniş ve dar kapsamlı olmak üzere iki ayrı görüşle ele almakta yarar vardır:

    a-      Geniş kapsamlı konulara genel konular:

    b-      Dar kapsamlı konular ( sınırlı konulur ):

    Dağ, dere, orman, deniz, su, kuş, hayvan, insan, ev, tarla, bahçe, bahar, yaz, kış, sevinç, keder... gibi şeyler genel konulardır.

    Bu konuların genel nitelikleri üzerinde kompozisyon yazmak doğru değildir; günkü yazanı başarısızlığa düşürür. Kompozisyon yazarken, genel konu sınırlandırılarak ele alınır. Bu sınırlandırma, görüş noktamızı saptar. Konu üzerinde görüş noktamız belirince, ne söyleyeceğimizi, ne yazacağımızı biliriz.

    İlkbahar, geniş bir konudur. Eğer bunu sınırlandırırsak:

    Evimizde İlkbahar, Bahçemizde İlkbahar, Bölgemizde İlkbahar, İlkbahar Yiyecekleri, İlkbahar Böcekleri, İlkbahar Kuşları, Yamaçlarda İlkbahar, Ağaçlarda İlkbahar... vb. konular elde ederiz. Bu konulan işlemek kolaydır.

     

    Her konunun başlıca dört öğesi vardır. Bunlar:

    1-      Konunun dayanağı (ana maddesi),

    2-      Görüş noktası,

    3-      Görüş açısı,

    4-      Yazı türü.

    Şimdi bunların ne olduklarını sırasıyla tanıyalım:

    1-      Konunun Dayanağı (Ana Maddesi):

    Bir konunun dayanağı, onun özü, yani ana fikridir. Her konunun bir özü vardır. Yazıda öteki düşüncelerin tümü, bu ana fikir çevresinde toplanmaktadır.

    2-      Görüş Noktası:

    Dayanağı (ana maddesi) belirlenen konunun anlatım yönünden saptanması, görüş noktasını ortaya koyar. Yani ana maddenin anlatılmasına destek olan düşünce, konunun görüş noktası olur.

    Bazen aynı konu üzerinde yazı yazan sanatçıların görüş noktaları değişik olabilir. Bu, yazarın, konuya bakışından ve yazıda işlediği tema ayrılığından doğar. Bu nedenle de yazı olumlu, ya da olumsuz bir sonuca bağlanır. Bir konu ister olumlu, ister olumsuz yönden işlensin, eğer tutulan yol, iyi ve güzel bir anlatımla okuyucu üzerinde etkileyici bir nitelik gösterebilmişse, o kompozisyonda, başarıya ulaşılmış demektir. Hemen şunu belirtmek gerekir ki, bazı konulan ters yönden işlemeye olanak yoktur.

    Bir konu üzerindeki görüş noktası değişikliği, her zaman olumluluk, ya da olumsuzluk bakımından olmaz. Bazen de aynı yönde başka başka görüş noktalan saptanabilir.

    3-      Görüş Açısı:

    Anlatımın kapsadığı alana görüş açısı denir. Anlatımın açı derecesi sınırlandırılmazsa konu dağıtılmış olur. Geometrik açıda derecenin artırılması nasıl açı doğrularının arasındaki açı alanını genişletir, tersi de daraltırsa; görüş açısının gereğinden çok geniş tutulması, anlatımı dağıtır ve gereksiz ayrıntıların yazıya girmesine neden olur. Çok dar tutulması da söylenmesi gereken şeylerin bir çoğunu anlatımın dışında bıraktırır. Bu bakımdan görüş açısının iyi saptanması gerekir.

    4-      Yazı Türü:

    Konunun işlenmesine uygun düşecek yazı türünün seçimi de bundan önceki öğeler kadar önemlidir. Konu, taşıdığı fikir, duygu ve düşünce bakımından makale, fıkra, sohbet, anı vb. küçük çaplı yazı türlerine göre de yazılmayı gerektirebilir. Bir yazının hangi türde yazılacağı, o konunun dayanağı ile görüş noktasının niteliğinden anlaşılır.

    Bazı konular, hiç bir yazı türüne girmez. Başka deyişle bazı yazılar, işlediği konunun karakteri gereğince, başka başka yazı türlerinin nitelik motiflerini bir arada taşıyabilir.

    Her yapıtın üç öğesi vardır. Bunlar:

    1-      Konu,

    2-      Ana fikir,

    3-      Tema (tem = thème).

    Konu:

    Konunun ne olduğu belirtmiştik. Ana fikir, yazının özü demektir. Bir yazıdaki yardımcı fikirlerin tümü, bu ana fikir, yani öz çevresinde toplanır.

    Tema, konudan ayrı şeydir. Çokları konu ile temayı birbirine karıştırır. Bazı kez temaya konu, bazı kez de konuya tema derler.

    TEMA

    Bir yazıda işlenen ve geliştirilen görüş, düşünüş, ya da duyuştur.

    Yazar, yapıtında ele aldığı konuyu basamak yaparak, asıl ereğini ortaya koymağa çalışır. Bu erek, konunun ana fikrinden ayrıdır. Örneğin portakalı konu olarak alan bir yazar, ana fikir olarak portakalın sağlığa faydası üzerinde durabilir. Bu takdirde sadece konu ve ana fikir belirlenmiş olur. Ama bunların yanı sıra yazar, portakalın öteki meyveler karşısında özel tat ve hoş bir kokuya sahip olduğu görüş ve düşüncesini yazısına asıl erek yapmışsa, bu tema olur.

    Her olayın bir meydana geliş şekli vardır. Doğrudan doğruya olayın doğuşunu anlatmak, konuyu anlatmaktır. Fakat bir olayı konu alan yazımızda olayla ilgili kendimize özgü görüş ve düşüncemizi geliştirirsek yazımızın temasını ortaya koymuş oluruz.

    Ana Fikir:

    Bir edebiyat sanatçısının, kendi görüş, anlayış ve sezgisine göre ele aldığı konunun işlenişinde temel tuttuğu ve okuyucular tarafından anlaşılmasını istediği bir fikri vardır. Bu fikre ana fikir denir.

    Ana fikir, bir yazının özü ve omurgasıdır. Yazının kaburgaları olan yardımcı fikirler bu omurgaya bağlanır.

    Bazı yapıtlar birden fazla ana fikir taşımak görünümündedirler. Aslında tüm yazılarda tek ana fikir bulunur. Eğer bir yazıda, birden fazla ana fikir varmış gibi bir görünümle karşılaşmıyorsa, bilinmelidir ki bunlardan biri ana fikir, öteki de temadır.

    Ana fikir hiç bir zaman konu demek değildir. Konu, anlatılan şey; ana fikir, bu anlatılandan çıkan sonuçtur.

    Bir yazının başlığıyla ana fikri arasında sıkı bir bağlantı vardır. Yazı başlığı, ana fikri sembolize edecek bir nitelik taşır.

  • Şiirde Tema

    ŞİİRDE TEMA, KONU VE ANA FİKİR

    Şiirin Temasını ve Konusunu Bulma

    Ana Fikir Nedir?

    Tema

    Bir şiirde kafiye, nazım birimi, nazım türü, söz sanatları vb. gibi birimler arasında anlamsal ve yapısal bağlantının kurulması maksadı ile sık sık tekrar edilen ve iletinin verildiği özlü düşünceye “tema” denir. Şiirlerde tema şiirin özünü oluşturur. Tema çoğunlukla bir duyguya işaret eder. Şiirler birer duygu paylaşımlarıdır. Aşk veya tabiat(doğa) insanı doğal olarak şairi etkileyen iki kavram olsun; şair bu kavramların kendinde uyandırdığı duyguları ifade etmek için şiiri kullanacaktır. Böylelikle ortaya konan şiir aşk ya da doğa temasında olacaktır.

    Şiirde Tema Nasıl Bulunur?

    -          Tema bir şiirde bir kelime, kelime gurubu ya da en çok bir cümle ile ifade edilir. Şiirin teması uzun uzadıya anlatılamaz.

    -          Şiirde temayı bulmak için şiirin tamamına bakılır. Sadece bir dörtlüğe ya da şiirdeki en güzel dizeye bakarak temayı bulamayız. Şiirde farklı birimler ancak konuyu belirlemek için incelenir.

    -          Tema bir motiftir. Şiirde en sık kullanılan kelime, kelime gurubu tema olabilir. Örneğin bir şiirde sürekli yalnızlık kelimesinin kullanılması şiirin yalnızlık temasını işlediğine işaret edebilir.

    -          Şiirde temayı belirlememizi sağlayan yöntemlerden biri de başlığa bakmaktır. Bir şiirin başlığı genellikle tema ile doğrudan bağlantılıdır.

    Tema örnekleri:

    Şiirimizde kullanılan en yaygın temalar şunlardır: Aşk, yalnızlık, sevgi, özlem, doğa, baharın gelişi, mutluluk, hüzün, arkadaşlık, geçim sıkıntısı, gurbet, ölüm vb.

    Şiir ve Tema örnekleri:

    Örnek:

    Ey mavi göklerin beyaz ve kızıl süsü…

    Kız kardeşimin gelinliği, şehidimin son örtüsü,

    Işık ışık, dalga dalga bayrağım,

    Senin destanını okudum, senin destanını yazacağım.

    Şiirin Teması: Vatan Sevgisi, Bayrak Sevgisi, Bağımsızlık

    Örnek:

    Mavi yaz akşamları, patikalarda, dalgın,

    Gideceğim, sürüne sürüne buğdaylara.

    Ayaklarımda ıslaklığı küçük otların;

    Yıkasın, bırakacağım başımı rüzgâra.

    Şiirin Teması: Doğa, Tabiat

    Örnek:

    Her şey birdenbire oldu.

    Birdenbire vurdu gün ışığı yere;

    Gökyüzü birdenbire oldu;

    Mavi birdenbire.

    Her şey birdenbire oldu;

    Birdenbire tütmeye başladı duman topraktan;

    Filiz birdenbire oldu, tomurcuk birdenbire

    Yemiş birdenbire oldu.

    Şiirin Teması: Baharın gelişi

    Örnek:

    Beni kör kuyularda merdivensiz bıraktın

    Denizler ortasında bak yelkensiz bıraktın

    Öylesine yıktın ki bütün inançlarımı;

    Beni bensiz bıraktın; beni sensiz bıraktın.

    Şiirin Teması: Ayrılık

    Görüldüğü üzere şiirlerde tema birer kelime ya da kelime grubu ile ifade bulmuştur.

    Konu

    Her şiir muhakkak ki bir konu üzerine yazılır. Şiirde her birimde aynı konu işlenebileceği gibi şiirlerin konusu, şiirin her biriminde(dörtlük veya dizelerde), temaya bağlı olmak kaydı ile farklılık gösterebilir. Şöyle ki: aşk temasını işleyen bir şiirin ilk dörtlüğünde aşkın insanda hissettirdiği duygular, ikinci dörtlüğünde aşkın güzelliği, üçüncü dörtlükte sevgili ve aşkın ilk defa ortaya çıkışı vb. anlatılabilir. Her farklı birimde anlatılan bu olay, olgu, durum veya kavram “konu” olarak nitelenir.

    Şiirde konu nasıl bulunur?

    -          Bir şiirde konu şiirin birimlerine bakılarak uzun uzun ifade edilir.

    -          Şiirde konuyu bulmak için “Bu dörtlükte neyden bahsediliyor?” ya da “Burada ne anlatılıyor?” soruları sorulabilir.

    -          Konu şiirde anlamlı kelime, kelime gurupları, benzetmeler ve imgeler arasındaki ilişki düşünülerek bulunur. Örneğin bir şairin sevgilinin dudağını karanfile benzetmesi bu benzetmenin ait olduğu dize ve dizelerde sevgilinin güzelliği konusunun işlendiğini gösterir.

    Not: Şiirlerde tüm birimlerde aynı konunun işlenmesi konu ile temanın aynı olduğunu gösterir. Bu tip şiirlere aynı imge, ahenk ve benzetmelerin kullanılması şiirin “yek-ahenk” olduğunu gösterir.

    Şiir ve Konu Örnekleri:

    Aşağıda istiklal marşımızdan alınan bentlerde hangi konuların işlendiği örneklenmiştir.

    Örnek:

    Bastığın yerleri “toprak!” diyerek geçme, tanı:

    Düşün altındaki binlerce kefensiz yatanı.

    Sen şehit oğlusun, incitme, yazıktır, atanı:

    Verme, dünyaları alsan da, bu cennet vatanı.

    (Bu vatan uğruna binlerce insanın şehit olduğu, bu sebeple vatanın eşsiz ve değerli olduğu anlatılmaktadır.)

    Kim bu cennet vatanın uğruna olmaz ki fedâ?

    Şühedâ fışkıracak toprağı sıksan, şühedâ!

    Cânı, cânânı, bütün varımı alsın da Huda,

    Etmesin tek vatanımdan beni dünyada cüdâ.

    (Vatan toprağının binlerce şehit kanı ile sulandığı, yeri geldiğinde vatan için insanın kendi ve sevdiklerinin canından vazgeçeceği belirtilmiş)

    Ruhumun senden, Ilâhi, şudur ancak emeli:

    Değmesin mabedimin göğsüne nâmahrem eli.

    Bu ezanlar -ki şahadetleri dinin temeli

    Ebedî yurdumun üstünde benim inlemeli.

    (Şair burada Allah’a, vatanına düşmanın ayak basmaması ve ezanların susmaması için dua ediyor.)

    O zaman vecd ile bin secde eder -varsa- taşım,

    Her cerîhamdan, Ilâhi, boşanıp kanlı yaşım,

    Fışkırır ruh-ı mücerred gibi yerden na’şım;

    O zaman yükselerek arşa değer belki başım.

    (Şair milletin ve vatanın özgür olması ile bu topraklarda her insanın ya da nesnenin Allah’a sonsuz şükür ve bağlılık içinde olacağını anlatmış.)

    Dalgalan sen de şafaklar gibi ey şanlı hilâl!

    Olsun artık dökülen kanlarımın hepsi helâl.

    Ebediyen sana yok, ırkıma yok izmihlâl:

    Hakkıdır, hür yaşamış, bayrağımın hürriyet;

    Hakkıdır, Hakk’a tapan, milletimin istiklâl!

    (Şair burada asırlarca hür yaşamış vatanın ve milletin, inancından ve azminden dolayı, özgürlüğe hakkı olduğunu belirtmiş.)

    Şiirin teması: Vatan sevgisi, Hürriyet, Bağımsızlık

    Ana Fikir

    Bir şiirde şairin konu ve tema hatta başlık yolu ile okura vermek, yaşatmak istediği duygu ve düşünceye “ana fikir” denir. Örneğin aşk temasının işlendiği bir şiirde “ Aşkın ancak güzellik, samimiyet ve belli bir zorluk ile elde edilecek bir duygu olduğu” şiirin ana fikri olabilir.

    Aşağıdaki şiirde “İlahi Aşk” teması işlenmektedir. Şiirin teması ile ana fikri aynı değildir.

    Örnek:

    Aşkın aldı benden beni

    Bana seni gerek seni

    Ben yanarım dün ü günü

    Bana seni gerek seni

    Ne varlığa sevinirim

    Ne yokluğa yerinirim

    Aşkın ile avunurum

    Bana seni gerek seni

    Şiirin Ana Fikri: Gerçek aşkta, başka hiçbir şeyin bir değerinin olmaması, asıl maksadın sevgiliye Allah’a kavuşmak arzusu olduğu şiirin ana fikridir.

    Ayrıntılı bilgi için10. Sınıf “Tema ve Konu” başlığını inceleyebilirsiniz…